groenanjer

Er zijn verschillende manieren waarop je een roman als De groene anjer kunt lezen.

Je kunt hem opvatten als een fascinerende schets van de kring rond Oscar Wilde, zijn minnaar en noodlotsengel Lord Alfred Douglas, en de Londense society die hen omzwermde. Je kunt het boek, geholpen door een uitgebreide index achterin, als een volwaardige sleutelroman tot je nemen. De lijst van wie allemaal op de hak wordt genomen is dusdanig uitgebreid dat je er dagen zoet mee bent tot het zoekplaatje voltooid is.

Of dat bijdraagt tot het leesgenot is een tweede. Alleen Wilde himself, mik- en middelpunt van de roman, is een dikke eeuw later niet in het vergeetboek terechtgekomen. Je kunt het verhaal natuurlijk lezen als wat het was toen het in 1894 uitkwam; een satire die de cultus van de decadentie hekelt, maar zelfs dat zou deze roman onderwerpen aan een reductie die hij niet verdient.

Esmé Amarinth, zo heet de kunstenaar wiens gelijkenis met Wilde niet eens verholen mag heten. De naam is op het pathetische af verfijnd. ‘Ik ben dol op linzen en koud water’, oreert de bard. ‘Maar er zijn tijden dat ik absint moet drinken en de nachtelijke uren moet tooien met scharlaken borduursel, dat ik muziek nodig heb en de zonden die daarbij passen.’
Hij geeft de lezer meteen mee wat de inzet zal zijn van het spel dat in de roman gespeeld wordt: ‘De woordspeling is de clown onder de grappen, de goed getroffen paradox is de beschaafde blijspelacteur en een blijspel op niveau grenst aan het treurspel.’

We ontmoeten de dichter in de woonst van zijn hartsvriendin Mrs Windsor, waar ook de engelachtige maar verdorven Lord Reggie zijn opwachting maakt, en tevens een zekere Lady Locke. Zij heeft jarenlang in Duitsland gewoond, niet bepaald het thuisland der verfijndheid in de ogen van de Londense estheten, is jong weduwe geworden, moeder van één zoontje en pas onlangs naar Engeland teruggekeerd.

Ze fungeert in het verhaal als de tegenpool van Esmé Amarinth en de zijnen. Een en al onbevangenheid, begrijpt ze niets van de bon mots en oneliners die haar om de oren spatten, en de cultus van de decadentie vindt ze absurd. Lady Locke zit ook op een aardig fortuin. Een ideale huwelijkskandidate kortom, voor de immer in geldnood zittende Reggie.

Mrs Windsor heeft dus een plan. Tijdens een week vakantie op haar buiten, wil ze de weduwe aan de jonge edelman koppelen. Tot groot jolijt van de lezer lijkt Mrs Windsor niet te beseffen dat de groene anjer die Reggie in het knoopsgat draagt een herkenningsteken is onder homoseksuelen. Alle elementen voor een hoop misverstanden liggen dus klaar, en de schrijver speelt ze vakkundig uit, maar wat het boek echt drijvende houdt is de besmettelijkheid van Amarinths geestigheden.
Iedereen begint zich te bedienen van bon mots, aforismen en boutades, die niet voor die van Amarinth/Wilde hoeven onder te doen. Het lijkt als de schrijver, die een tijdlang in de kring van Wilde vertoefde, zich niet kan inhouden en zelf in de ban komt van diens verbale toverij. Zelfs Lady Locke, die heel even werkelijk van Lord Reggie dreigt te gaan houden, ontkomt niet aan gevatte observaties over ‘die onnatuurlijk jongeman, die in haar ogen net zo verwrongen was als een Egyptische kreupele die op zijn handen over een zandweg zigzagde met zijn benen rond zijn nek’.

Het legt de ambivalentie bloot die de kracht vormt van dit boek. Hoe verbolgen de moralist die in elke satiricus schuilgaat zich ook mag betonen over de schandelijkheden die hij verfoeit, om er briljant de draak mee te steken moet er op zijn minst sprake zijn van fascinatie, zoniet heimelijke afgunst, om niet te zeggen latente verliefdheid.

‘Waarheid, volledig uitgekleed, lijkt op een epigram’, zegt de verteller aan het begin van het boek, maar gelukkig voor ons gelooft hij dat zelf niet. Als Hichens zich had beperkt tot schimpen tegen het societygebeuren van zijn tijd, had hij een zedenpreek gehouden die allang vergeten zou zijn. Had hij een sleutelroman zonder meer geschreven, dan gold De groene anjer vandaag als een literair curiosum, hooguit bekend onder specialisten. De waarheid, naakt of niet, is dat deze bescheiden klassieker zichzelf van de vergetelheid redt door even geestig, gekunsteld en spitant te zijn als de figuren die hij over de kam haalt. De auteur gaat deze dubbelzinnigheid niet eens uit de weg, maar buit haar ten volle uit. In de paradox begint de literatuur.

Het is met correcte boeken zoals met Zwitserland: de lucht is er gezond, de natuur nog groen, maar je verveelt je er te pletter. En deugdzame lui mogen dan wel bewonderenswaardige schepselen zijn, onwrikbare hoekstenen van de maatschappij, een mens gaat er zelden voor zijn plezier mee dineren.

Beschrijving:

Besmettelijke geestigheden